Пасля вызвалення рэспублікі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў самай першай справай для прафсаюза стала адраджэнне сістэмы адукацыі.

Пры вострым недахопе самага неабходнага прадпрымаліся вялікія намаганні па звароту да жыцця навучальных устаноў. Прафсаюз актыўна ўключыўся ў работу па аднаўленню сістэмы адукацыі, павышэнню кваліфікацыі настаўнікаў, выяўленню і аказанню дапамогі дзецям-сіротам, паўсіротам. Асаблівая ўвага скіравана на своечасовасць выплаты заробку, забеспячэнне спецвопраткай, будаўніцтва жылля для настаўнікаў, кадравае забеспячэнне, матэрыяльна-тэхнічны стан вучэбных устаноў, якія часта размяшчаліся ў найманых памяшканнях. Абкамамі прафсаюза прымаюцца рашэнні аб будаўніцтве школ метадам народнай будоўлі.

У 1948 годзе ў інтарэсах большай кансалідацыі намаганняў, для больш хуткага аднаўлення і развіцця народнай адукацыі, адбываецца аб'яднанне прафсаюза работнікаў пачатковых і сярэдніх школ з прафсаюзам работнікаў дашкольных устаноў, а ў 1956 годзе прафсаюз быў перайменаваны ў прафсаюз работнікаў адукацыі.

У кастрычніку 1957 гады прафсаюзы асветы ўсіх рэспублік СССР аб'ядналіся ў адзіны прафсаюз, у які ўвайшлі таксама работнінікі вышэйшай школы і навуковых устаноў. Прафсаюз стаў звацца прафсаюзам работнікаў асветы, вышэйшай школы і навуковых устаноў Беларускай ССР. Ён функцыянаваў не адно дзесяцігоддзе і зрабіў годны ўнёсак у агульнадзяржаўную, усенародную справу адраджэння, развіцця і ўдасканалення сістэмы адукацыі і выхавання падрастаючага пакалення.  Шмат у чым дзякуючы творчым высілкам і высокаму прафесіяналізму настаўніцкага, прафесарска-выкладчыцкага корпуса рэспублікі беларуская мадэль адукацыі па шэрагу сваіх параметраў выйшла на перадавыя  пазіцыі.

Рэспубліканская прафсаюзная арганізацыя ў поўнай меры датычылася таго, што адбывалася ў галіне, што прадвызначала ўмовы працы і жыцці яе работнікаў - членаў прафсаюза. Прыярытэтнымі для прафсаюзаў у той час былі вызначаныя арганізацыйна-вытворчыя функцыі: удзел у рашэнні вытворчых задач, умацаванні працоўнай дысцыпліны, рэгуляванні сацыяльна-працоўных пытанняў, ахове грамадскага парадку, арганізацыі дзейнасці таварыскіх судоў. Больш таго, на прафсаюзы з 1933 года было ўскладзена выкананне шэрагу дзяржаўных функцый: ажыццяўленне дзяржаўнага нагляду і кантролю за захаваннем заканадаўства аб працы і правілаў аховы працы, кіраванне сацыяльным страхаваннем. Прафсаюзы мелі прамое дачыненне да жыллёвага будаўніцтва, размеркавання жылля, выдачы пуцёвак у санаторыі, прафілакторыі, дамы адпачынку, пансіянаты, арганізацыі турызму, фізічнай культуры, спорту і інш.

Адзяржаўленне прафсаюзаў, калі і не было абсалютным, то ўсё ж шмат у чым прадвызначала, абумоўлівала сам статут, стыль і метады дзейнасці прафсаюзных арганізацый. Але, прызнаючы гэта, нельга не адзначыць, што ў гэтых своеасаблівых умовах прафсаюзы, у тым ліку і рэспубліканская арганізацыя прафсаюза работнікаў асветы, вышэйшай школы і навуковых устаноў, яе кадры, актыў набылі рознабаковы, шмат у чым унікальны досвед, назапасілі значны пазітыўны патэнцыял, які і да гэтага часу служыць на карысць галоўнага ў прафсаюзнай працы - абароне працоўных, сацыяльна-эканамічных правоў і інтарэсаў работнікаў галіны. У арганізацыі вырасла, сфарміравалася плеяда творчых, ініцыятыўных, аўтарытэтных прафсаюзных лідэраў, якія рашуча выступілі за захаванне моцнага, адзінага прафсаюза, здольнага ў прынцыпова іншых умовах дасканала ўяўляць і паслядоўна абараняць на ўсіх узроўнях правы і жыццёвыя інтарэсы работнікаў галіны, а разам з тым і правы ўсіх грамадзян Беларусі на роўны доступ да ведаў, якаснай адукацыі.

Рэспубліканская арганізацыя прафсаюза работнікаў асветы, вышэйшай школы і навуковых устаноў праіснавала да верасня 1990 года. Пераходны перыяд, у які ўступіла краіна, аказаўся складаным і супярэчлівым. Работнікі адукацыі патрапілі ў катэгорыю малазабяспечаных. У гэтых умовах захаванне моцнага, адзінага галіновага прафсаюза, здольнага процістаяць нарастаючым негатыўным тэндэнцыям у адукацыйнай, сацыяльна-працоўнай сферы, стала сапраўды найважнейшай мэтай. Яе дасягненне далося нялёгка. У становішчы пачатку 90-х гг. прафсаюзы засталіся практычна адзінай масавай арганізацыяй, якая абараняла інтарэсы людзей працы. І разнастайныя сілы, не зацікаўленыя ў існаванні ўплывовых, дзейсных прафсаюзаў, усяляк пярэчылі адраджэнню прафсаюзнага руху на новай глебе. Але жыццё, усё разумнае, спелае, што існавала ў прафсаюзах і грамадстве, усёткі аказаліся мацнейшымі.

У верасні 1990 года адбыўся I з'езд прафсаюза работнікаў адукацыі і навукі Беларусі, на якім былі прынятыя часовы Статут і Праграма дзейнасці, што абвяшчалі самастойнасць, незалежнасць прафсаюза ад органаў улады, палітычных партый і рухаў. У гэтых устаноўчых дакументах упершыню выразна падкрэслена, што галоўнай задачай прафсаюза з'яўляецца абарона прафесійных, працоўных, сацыяльна-эканамічных правоў і законных інтарэсаў членаў прафсаюза. Старшынёй на альтэрнатыўнай аснове была абраная Тамара Іосіфаўна Чобатава - лідэр граматны, аўтарытэтны, з імем якой звязаны дасягненні перыяду станаўлення галіновага прафсаюза.